๑۩۞۩๑  ژئومورفولوژي ๑۩۞۩๑

سطوح سبز شهری نیز زمینهای ورزشی چمنکاری شده و جزیره‌ها و لچکیهای کنار خیابان را شامل میشود که عمدتاً جنبه زیبایی شناختی دارد و تا حدی نیز واجد بازدهی اکولوژیکی می‌باشند. بطور کلی می‌توان گفت که بخش قابل توجهی از فضای سبز در طرحهای شهری را فضای سبز عمومی تشکیل میدهد که به دلیل بازدهی اجتماعی و اکولوژیکی به طور همزمان از اهمیت بالاتری برخوردار است. فضاهای سبز شهری نوعی از سطوح کاربری زمین شهری با پوششهای گیاهی انسان ساخت است که واجد بازدهی اجتماعی و بازدهی اکولوژیکی می باشند.

 منظور از بازدهی اکولوژیکی، زیباسازی بخشهای شهری، کاهش دمای محیط، تولید اکسیژن، افزایش نفوذپذیری خاک در مقابل انواع بارش و مانند اینها میباشد و از دیدگاه حفاظت محیط زیست ، فضاهای سبز شهری، بخش جاندار ساخت کالبدی شهر را تشکیل میدهد (كتاب سبز، جلد 9).

عملکردهای فضای سبز

فضاهای سبز در شهرها، به ویژه در شهرهای بزرگ و صنعتی، دارای عملکردهای مختلفی می‌باشند. فضاهای سبز از یک سو موجب بهبود وضیعت زیست محیطی شهرها می شود، و از سوی دیگر شرایط مناسبی را برای گذران اوقات فراغت شهروندان تعبیه می‌کند. علاوه بر اینها، دارای عملکردهای کالبدی نیز می‌باشد.

اثرات فضای سبز شهری از دیدگاه زیست محیطی مواردی چون کاهش آلودگی هوا، کاهش آلودگی صوتی، بهبود شرایط بیوکلیماتیک در شهر، افزایش نفوذپذیری خاک و تأثیر مثبت بر چرخه آب در محیط زیست شهری و افزایش کیفیت آبهای زیرزمینی را شامل میشود. فضای سبز میتواند به طور قابل توجهی دمای هوا را کاهش دهد و یا به تلطیف هوا کمک کند. در بررسی اثرات روانی ـ اجتماعی فضای سبز باید گفت که انسان ، در هر شرایطی ، روزانه به چند ساعت فضای ساکت و آرام نیاز دارد که فضای سبز میتواند این فضا را تأمین نماید. (بهرام سلطاني ، 1371)

فضای سبز شهری به عنوان بخش جاندار محیط شهری مکمل بخش بی‌جان شهر، یعنی ساختار کالبدی شهر، می باشد. در این خصوص، فضای سبز میتواند به عنوان لبه شهر، آرایش دهنده شبکه راهها و تفکیک کننده فضاهای شهری ایفای نقش نماید.

پوشش سبز شهری، بخــشی از فــضای باز شهری است كه عرصه های طبیعی یا اغلب مصنوعی آن، زیر پوشش درختان، درختچه ها، بوته ها، گلها، چمنها و سایر گیاهانی است كه بر اساس نظارت و مدیریت انسان، با در نظر گرفتن ضوابط، قوانین و تخصص های مرتبط با آن، برای بهبود شرایط زیستی، زیستگاهی و رفاهی شهروندان و مراكز جمعیتی غیر روستایی، حفظ و نگهداری یا احداث می شوند.از دیدگاه شهرسازی، فضای سبز شهری عبارت است از بخشی از سیمای شهر كه از انواع گیا هان تشكیل یافته است. در صورتی كه از فضا های آزاد شهری كه متضاد فضا های ساخته یا ساخت فیزیكی شهر است، صحبت كنیم در این صورت فضا های بالقوه جهت توسعه فضای سبز شهری مطرح می شود.به طور كلی فضای سبز برخلاف معنایی كه ممكن است در ذهن ایجاد كند، تنها محل دارای درخت و گیاه نیست، بلكه نماد و سمبلی از تفكرات فرهنگی و اجتماعی یك جامعه است. مكان ظهور فضای سبز تنها پارك ها را در بر نمی گیرد، بلكه باغ ها، باغچه های خصوصی، نوار سبز حاشیه شهر ها و حتی خیابان ها و گورستان ها را نیز شامل می شود. همین طور فضای سبز، اماكن فرهنگی (كتابخانه، تئاتر و )، اماكن مذهبی، محلی برای انواع بازیها و ورزش های مختلف، محلی برای الهام گرفتن از طبیعت جهت سرودن شعر، نقاشی، عكاسی و را نیز شامل می شود.ضروری است قبل از هر اقدامی درباره فضای سبز شهری، شرایط خاص آب و هوایی كشور را در انتخاب گونه های مناسب به طوری كه همگام با طبیعت باشد مورد توجه قرار داد و شرایط محیطی و اقلیمی را نیز شناسایی كرد.

تدوین برنامه مشخص برای فضای سبز در شهر ها و رفع كاستیها در برنامه ریزی های كلی، می تواند از گسترش سلیقه ای، تقلیدی و اتفاقی اینگونه فضا ها جلوگیری كرده و ما را از خطای برنامه ریزی و محاسباتی دور كند.در سالهای اخیر در كشور ما آنچه بیش از هرچیز در بخش مدیریت فضای سبز شهرداری ها مطرح بوده، ایجاد فضا های سبز جدید و توسعه آنها بود ه است. این در حالی است كه حفظ و نگهداری فضا ها و گونه های گیاهی كه در واقع پتانسیل فضای سبز شهری ما را تشكیل می دهد، می تواند از شتاب توسعه و خلق فضا های جدید جلوگیری كند.طرح های توسعه شهری امروز خود، عواملی برای تخریب فضا های سبز موجود شهر ها هستند. این طرح ها اغلب بدون توجه به توان موجود تهیه می شوند و به همین دیدگاه باعث می شوند مسیر ها یا فضا های سبزی كه به طور طبیعی در حاشیه آبراه، قنات یا رودخانه ای شكل گرفته است تخریب شوند و به كاربری های مسكونی یا كاربری های دیگر اختصاص یابند و در عوض زمین های دیگری به عنوان فضای سبز پیش بینی می شوند كه گاه تملك و تخریب آنها سالها طول می كشد. آنچه باید مورد توجه قرار گیرد حجم سبز و ذخیره سبز است نه سطح سبز . بنابراین ضروری است همانگونه كه در مورد ساخت كالبدی بخش بی جان شهر برنامه ریزی صورت می پذیرد و پیرامون آن به تعمق می پردازند، در مورد برنامه ریزی بخش جاندار نیز باید برنامه ریزی كرده و به تفكر پرداخت.از بین خدمات و تسهیلات مختلف شهری، فضاهای سبز و پارك های شهری نه تنها به دلیل اهمیت تفریحی آنها بلكه به علت نقش مهمی كه در حفظ و تعادل محیط زیست شهری و تعدیل آلودگی هوا دارند و همچنین باعث كاهش تراكم و پرورش روحی و جسمی و آسایش (روانی) شهروندان می شوند، مورد توجه بوده اند. لازم به ذكر است امروزه گسترش فضای باز شهری كه فضای سبز، قسمت اعظم آن را در بر می گیرد، به عنوان یكی از عناصر بافت شهر در جهت كاهش آسیب پذیری شهر و افزایش كارایی بافت شهری در برابر زلزله مورد توجه است. متاسفانه در كشور ما در طرح های توسعه شهری (طرح های هادی و جامع) هر چند به حفظ فضای سبز موجود شهری توجه می شود، ولی اجرای این طرح ها عملا موجب تخریب بخشی از فضای سبز طبیعی شهر می شود.توسعه شهری در دهه های اخیر چنان بوده كه منجر به ایجاد ناهماهنگی در چگونگی استفاده از زمین های شهری شد ه است. از بین خدمات و تسهیلات مختلف شهری، فضا های سبز شهری علاوه بر پایین بودن سرانه شان در مقایسه با معیارهای شهرسازی، از اصل توزیع عادلانه تبعیت نمی كنند. این در حالی است كه با شناخت پتانسیل موجود در برنامه ریزی فضای سبز، می توان به حفظ و نگهداری موجودیت فضای سبز در شهر ها تاكید داشت، سپس توسعه آن را مدنظر قرار داد. لازمه این امر توجه به طرح های توسعه شهری و برنامه ریزی برای فضای سبز در قالب سبز این طرح هاست. در طرح های توسعه شهری باید وضعیت فضای سبز هر شهر در بلند مدت، چشم انداز سرانه فضای سبز بر حسب جمعیت، شرایط زیست - محیطی، شرایط اقلیمی، صنایع، فرودگاه ها، ویژگی ها و امكانات موجود با توجه به جمعیت و توسعه فیزیكی شهر و روشن شود. هدف اصلی تلفیق عملكرد های كالبدی، زیست محیطی و اجتماعی فضای سبز است كه می تواند بهترین بازده را داشته باشد و در پیوند با نیاز های جامعه شهری باشد. در انتها باید گفت، توجه به امر مشاركت مردم در امر گسترش فضا های سبز بسیار حائز اهمیت است و همواره باید مورد توجه قرارگیرد(aftab.ir /articles/ social )

بر این اساس مکان‌یابی فضای سبز باید از اصولی چون «مرکزیت، سلسله مراتب و دسترسی» تبعیت کند :

مرکزیت فضای سبز به این مفهوم است که فضای سبز حتی‌المقدور در مرکز محله، ناحیه و یا منطقه شهری مکانیابی شود. همچنین فضاهای سبز در مقیاسهای متفاوت اعم از پارکهای محله‌ای، منطقه‌ای و امثال آنها، باید با ساختار کالبدی متناظر خود انطباق داشته باشد، به عنوان مثال پارک منطقه‌ای در محدوده منطقه پیشنهاد شود.

یکی از معیارهای دیگری که در مکان‌یابی فضای سبز باید به آن توجه شود، معیار « دسترسی» است. به این مفهوم که پارکهای شهری باید از چهار جهت به شبکه ارتباطی دسترسی داشته باشند تا بدین طریق هم جمعیت بیشتری از آن استفاده کند و هم امکان نظارت اجتماعی و امنیت پارک افزایش یابد. بدین‌ترتیب امکان بهره‌برداری دیداری از جلوه‌های زیبای پارک برای رهگذران از چهار جهت فراهم می شود. مکان یابی باید در زمينه ی زيست محيطي و بويژه نيازهاي تفريحي ساکنين شهر، مي بايستي ارزش زمين هاي منطقه براي ايجاد فضاي سبز، ارزيابي گردد. براي اين منظور، از معيارهاي واقع شدن در زمين هاي باير، نزديکي به مراکز آموزشي ،نزديکي به مراکز فرهنگي،نزديکي به مراکز جمعيتي،نزديکي به تأسيسات شهري، دسترسي به شبکه ارتباطي فرعي،عدم دسترسي به شبکه ارتباطي اصلي و فاصله از پارک ها و فضاي سبز موجود استفاده شده است .به منظور تعيين مکان هاي مناسب براي احداث پارک ها و فضاي سبز از مدل سازي GIS استفاده شده است ، ابتدا پايگاه اطلاعاتي GIS تشکيل شده و نقشه هاي تهيه شده براي هر يک از معيارها ، به يک لايه اطلاعاتي در محيط GIS تبديل گرديده.سپس به منظور مدل سازي به هر کدام از لايه هاي اطلاعاتي بر اساس ميزان اهميت آنها در مکان يابي فضاي سبز وزن مناسبي اختصاص داده شده .پس از تلفيق لايه هاي اطلاعاتي ،زمين هاي منطقه براي تبديل به فضاي سبز اولويت بندي شدند.سپس اين زمين ها را با نقشه کاربري اراضي مقايسه کرده و مشخص شد زمين هاي با درجه خيلي خوب و خوب در حواشي رودخانه ، در زمين هاي خالي داخل شهر،زمين هاي که بيشتر مالکيت دولتي دارند و يا از تراکم زيادي برخوردار نيستند واقع شده اند.( مركز محاسبات وفن آوري اطلاعات دانشگاه اصفهان)

وهمچنین نکات مهمی دیگری در مکان یابی مهم است که از آن جمله:

1) درجه شیب زمین، جهت شیب زمین، جهت تابش آفتاب

2) فضای سبز موجود

3) منابع آب

4) مسیرها و ابنیه موجود

5) تاسیسات زیر بنایی و حرایم و محدوده ها

اگر بخواهیم از نگاه اقلیمی و فضای سبزی و ... به نکات مثبت افزایش محیط های سبز در شهر نگاه کنیم شاید هفت مورد ذیل از نکات برجسته آن باشد.

1) تولید اکسیژن و جذب دی اکسید کربن

2) کنترل تشعشعات و بازتاب نور

3) کنترل ترافیک

4)  کنترل باد

5) تاثیر روانی از طریق فینوسید تولیدی گیاهان

6)  ذخیره انرژی

7 ) کاهش دما و افزایش رطوبت نسبی

مکان یابی فضای سبز مکان های صنعتی و کارخانجات

محوطه کارخانجات و مکانهای صنعتی از جمله فضاهایی هستند که بدلیل شرایط  نامساعد محیطی از قبیل خاک و آب نامطلوب که گاها آلوده نیز می باشد امکان ایجاد و گسترش فضای سبز در آنها با مشکلاتی مواجه می شود . در این مکانها اغلب نمی توان گونه های گیاهی را بکار برد که به راحتی در فضای سبز شهری مورد استفاده قرا می گیرند ،دراین بخش سعی بر آن داریم تا با معرفی گونه های زینتی مقاوم به شرایط نا مساعد محیطی گامی در جهت توسعه فضای سبز این مکانها برداریم.

گیاهان پهن برگی  که به شرایط نامساعد  مقاوم هستند عبارتندازافرا ، شاه بلوط هندی ، عر عر ، توسکا ، توس ، نخود درختی ، ممرز ، شاه بلوط ، داغداغان ، جوالدوزک، فندق، ارغوان، زالزالک ، داویدیا، اکالیپتوس، راش ، زبان گنجشک ، لیلکی ،کوئل روتریا، گردو، پروانه، عنبرالسائل، درخت لاله ، سیب زینتی ، توت آمریکایی ، توت ، پالونیا ، چنار ، صنوبر ، گوجه گلها (بادام گل، هلوگل، گیلاس گل)، بلوط ، اقاقیا ، بید ، سماق کوهی، اقطی ، نمدار ، نارون ، آزاد گیاهان سوزنی برگ از قبیل سرو نقره ای ، ژونی پروس ،کاج تهران و........... نیز به شرایط نامساعد محیطی مقاومت نشان می دهند.

درختان مناسب برای خاکهای گچی،آهکی :

درختان مناسب برای خاکهای با زهکشی بد : 

درختان مناسب برای مناطق صنعتی :

 www.sabzgostar-co.com

استانداردهای فضای سبز

تعیین سطح و سرانه کاربری فضای سبز در ایران، تاکنون عمدتاً براساس استانداردهای مورد استفاده در کشورهای دیگر بوده است.

تعیین سرانه فضای سبز تا حد زیادی بستگی به خصوصیات بیوکلیماتیک منطقه و شهر دارد، بر این مبنا باید گفت سرانه فضای سبز در یک شهر کویری و یا یک شهر بزرگ مانند تهران نمی‌تواند شرایطی همانند با یک شهر ساحلی در استان مازندران داشته باشد. با وجود این، اطلاع از استانداردهای فضای سبز می تواند به عنوان هدایتگر فعالیتها و خط مشی‌ها به شمار آید.

براساس مطالعات و بررسیهای وزارت مسکن و شهرسازی، سرانه متعارف و قابل قبول فضاهای سبز شهری در شهرهای ایران بین 7 تا 12 مترمربع برای هر نفر است که در مقایسه با شاخص تعیین شده از سوی محیط زیست سازمان ملل متحد (20 تا 25 مترمربع برای هر نفر)، رقم کمتری است. با وجود این، در شهرهای مختلف کشور نیز این رقم، با توجه به ویژگیهای متفاوت جغرافیایی و اقلیمی آنها، با اختلافاتی همراه است که میزان آنرا طرحهای مصوب هر یک از شهرها تعیین میکنند. در مجموع آنچه از دیدگاه محیط اجتماعی در ارتباط با فضای سبز شهری اهمیت دارد، میزان فضای سبز عمومی است، یعنی فضای سبزی که رفت و آمد عموم مردم در آنها بدون مانع باشد، یا به تعبیر دیگر فضای سبز اجتماعی .بنابراین مفهوم سرانه فضای سبز تنها میتواند برای آن نوع فضای سبز به کار رود که برای گذران اوقات فراغت، بازی و تفریح مهیا شده است.

نکته‌ای که درخصوص فضای سبز از اهمیت بالایی برخوردار است، مکان‌یابی آن میباشد. جین‌جکوب، منتقد شهرسازی معاصر معتقد است که پارک باید در جایی باشد که زندگی در آن موج میزند، جایی که در آن، فرهنگ و فعالیتهای بازرگانی و مسکونی است. تعدادی از بخشهای شهری، دارای چنین نقاط کانونی ارزشمندی از زندگی هستند که برای ایجاد پارکهای محلی یا میادین عمومی، مناسب به نظر میرسند.

فضاي سبز شهري به عنوان بخش جاندار محيط شهري مكمل بخش بي‌جان شهر، يعني ساختار كالبدي شهر، مي باشد. در اين خصوص ، فضاي سبز ميتواند به عنوان لبه شهر، آرايش دهنده شبكه راهها و تفكيك كننده فضاهاي شهري ايفاي نقش نمايد (بهرام سلطاني ، 1371).

فضاهاي سبز نيمه عمومي داراي بازدهي اكولوژيكي هستند اما تعداد استفاده‌كنندگان آنها محدود است. محوطه‌هاي باز ادارات، پادگانها و بيمارستانها ، نمونه‌هايي از اين فضا مي‌باشند. فضاهاي سبز خياباني ، درختكاري حد فاصل مسيرهاي پياده‌رو و سواره‌رو و همچنين فضاهاي ميادين و يا زمينهاي پيرامون بزرگراهها و خيابانها را شامل ميشود.

سطوح سبز شهري نيز زمينهاي ورزشي چمنكاري شده و جزيره‌ها و لچكيهاي كنار خيابان را شامل ميشود كه عمدتاً جنبه زيبايي شناختي دارد و تا حدي نيز واجد بازدهي اكولوژيكي مي‌باشند. بطور كلي مي‌توان گفت كه بخش قابل توجهي از فضاي سبز در طرحهاي شهري را فضاي سبز عمومي تشكيل ميدهد كه به دليل بازدهي اجتماعي و اكولوژيكي به طور همزمان از اهميت بالاتري برخوردار است.

قوانین مرتبط با فضای سبز

 لایحه قانونی حفظ و گسترش فضای سبز در شهرها(مصوب 30/3/1359) ماده 1) بمنظور حفظ و گسترش فضای سبز و جلوگیری از قطع بی رویه درختان، قطع هر نوع درخت در معابر، میادین، بزرگراهها و پارکها، باغات و محل هائی که بصورت باغ شناخته شوند در محدوده قانونی و حریم شهرها بدون اجازه شهرداری ممنوع است.

 ضوابط مربوط به چگونگی اجرای این ماده پس از تهیه توسط شهرداری و تصویب شورای شهر قابل اجرا است.

 ماده 2) شهرداریها در محدوده قانونی و حریم شهرها مکلفند ظرف مدت یکسال شناسنامه ای شامل تعداد و نوع و سن محیط و سن تقریبی درختان محلهای مشمول این قانون را تنظیم کنند و این شناسنامه هر 5 سال یکبار قابل تجدید، و سند اجرای این قانون میباشد.

 تبصره – شهرداریها مکلفند درختان معابر، میادین، بزرگراهها و پارک ها را پس از تنظیم مشخصات آنان ، پلاک کوبی کنند.

 ماده3) مأموران شهرداریها بر حسب مورد می توانند برای تنظیم یا تطبیق برگ شناسائی درختان با در دست داشتن معرفی نامه و نمایندگی دادستانی وارد محلهای مشمول این قانون بشوند.

ماده 4) از تاریخ اجرای این قانون اعم از اینکه شناسنامه موضوع ماده 2 تنظیم و ابلاغ شده باشد یا نه قطع درختان شمول قانون ممنوع است مگر با تحصیل اجازه از شهرداری طبق مقررات و ضوابط مربوط.

 تبصره1) اراضی مشجر و اماکن مسکونی و محلهای کسب و پیشه و تجارت که مساحت آن از پانصد متر مربع تجاوز نکند از شمول این قانون مستثنی است. تفکیک قطعات اراضی مشجر و باغات بزرگتر از پانصد متر مربع با رعایت مقررات شهرسازی مجاز است ولی قطع درخت در قطعات تفکیک شده بهر مساحت که باشد بدون تحصیل اجازه طبق مقررات این قانون ممنوع است.

 تبصره2) در پروانه های ساختمانی که بر اساس طرح جامع و یا هادی شهرها از طرف شهرداریها صادر میشود تعداد درختی که در اثر ساختمان باید قطع شود تعیین و قید خواهد شد. در صورتیکه پس از دریافت پروانه و قطع درخت ظرف مدت مندرج در پروانه بدون عذر موجه اقدام به ساختمان نشود مرتکب مشمول مجازاتهای مقرر در این قانون خواهد شد.

 تبصره3) مالکین باغات و محل هائی که بصورت باغ شناخته شوند مکلفند به ازای درختهائی که اجازه قطع آنان از طرف شهرداری صادر میشود. به تعداد دو برابر در همان محل و یا هر محلی که شهرداری تعیین خواهد کرد بر طبق ضوابط و دستور العمل های موجود در فصل مناسب غرس نمایند.

تبصره4) کاشت و حفاظت و آبیاری درختان معابر، میادین، بزرگراهها و پارکهای عمومی ازا هم وظایف شهرداریها میباشد.

 ماده5) ضوابط مربوط به خزانه و جابجا کردن، جانشین ساختن و قطع درختان که ملازمه با بهره برداری از نهالستانها قلمستانها و باغات و موارد دیگر دارد به بموجب آیین نامه های اجرائی این قانون تعیین خواهد گردید.

 ماده 6) هر کس درختان موضوع ماده یک قانون گسترش فضای سبز را عالماً عامداً و برخلاف قانون مذکور قطع یا موجبات از بین رفتن آنها را فراهم آورد علاوه بر جبران خسارت وارده حسب مورد به حبس تعزیری از شش ماه تا سه سال و یا جزای نقدی از سه میلیون تا هجده میلیون ریال محکوم خواهد شد. تبصره1) در صورتیکه قطع درخت از طرف مالکین بنحوی باشد که باغی را از بین ببرد و از زمین آن بصورت تفکیک و خانه سازی استفاده کند همه زمین بنفع شهرداری ضبط میشود و بمصرف خدمات عمومی شهر و محرومین میرسد. تبصره2)مجازاتهای مذکور در این ماده قابل تعلیق و یا تبدیل به جزای نقدی نبوده و احکام صادره فقط قابل پژوهش خواهد بود.

ماده7) گزارش ماموران شهرداریهای مأمور اجرای این قانون که قبلاً با وظایف ضابطین دادگستری آشنا شده اند بمنزله گزارش ضابطین دادگستری است. ماده8) هر کس اعم از مأموران مجری این قانون و یا سایر اشخاص عالماً جرایم مذکور در این قانون را بخلاف حقیقت به کسی نسبت دهد و یا گزارش خلاف واقع بدهد به مجازات حبس جنحه تا سه سال محکوم میشود مگر اینکه در قوانین جزائی مجازات شدیدتری پیش بینی شده باشد که در این صورت به مجازات اشد محکوم خواهد شد. مقررات تبصره ذیل ماده 6 در این مورد نیز لازم الرعایه است. (www.karajparks.org)

منابع :

كتاب سبز، جلد 9

كاربرد ژئومورفولوژي در آمايش سرزمين

سایت های

معماری منظرایران

(www.sabzgostar-co.com) سبزه گستر

www.tarrahifazayesabz.blogfa.com

(www.karajparks.org)

مركز محاسبات وفن آوري اطلاعات دانشگاه اصفهان

مهندس کامبیز بهرام سلطانی دیدبان محیط زیست